१. सुकुम्बासी परिचय
“सुकुम्बासी” शब्दले त्यस्ता मानिसहरूलाई जनाउँछ जससँग आफ्नो नाममा जग्गा वा सुरक्षित बसोबास गर्ने अधिकार हुँदैन। उनीहरू प्रायः सार्वजनिक वा अरूको जमिनमा आश्रित भएर जीवनयापन गर्छन्। उनीहरूको जीवन अस्थिरता, डर र अभावले भरिएको हुन्छ—जहाँ भोलि के हुने हो भन्ने अनिश्चितता सधैं रहिरहन्छ।
२. किन बन्छन् सुकुम्बासी?
नेपालमा सुकुम्बासी बन्ने कारणहरू बहुआयामिक छन्। पहिलो, गरिबी र बेरोजगारी—जसले मानिसलाई गाउँबाट शहरतर्फ धकेल्छ। दोस्रो, प्राकृतिक विपत्ति—जस्तै बाढी, पहिरोले घरबार विहीन बनाउँछ। तेस्रो, सामाजिक असमानता—जसले भूमिमा पहुँचलाई सीमित बनाउँछ। चौथो, अव्यवस्थित शहरीकरण—जहाँ योजना बिना बसाइँसराइ हुन्छ। यी सबै कारणहरूले मिलेर एउटा वर्ग तयार गर्छन्, जसले शहरको छेउछाउमा आफ्नो सानो संसार बनाउँछ—तर त्यो संसार कहिल्यै सुरक्षित हुँदैन।
३. वर्तमान अवस्था
आज नेपालका धेरै सहरहरूमा सुकुम्बासी बस्तीहरू फैलिएका छन्—नदी किनार, जंगलको छेउ, वा सार्वजनिक जग्गामा। उनीहरू आधारभूत सेवा—पानी, बिजुली, शिक्षा र स्वास्थ्य—बाट वञ्चित छन्। राज्यले कहिले हटाउने, कहिले व्यवस्थापन गर्ने घोषणा गर्छ, तर दीर्घकालीन समाधान अझै स्पष्ट छैन। सुकुम्बासीहरू केवल “समस्या” होइनन्; उनीहरू नागरिक हुन्, जसका सपना, अधिकार र सम्मान छन्।
४. सुकुम्बासी व्यवस्थापनमा राज्यको दायित्व
राज्यको प्रमुख दायित्व नागरिकलाई सुरक्षित बसोबासको अधिकार दिनु हो। सुकुम्बासी व्यवस्थापन केवल जग्गा बाँड्ने विषय होइन; यो सामाजिक न्याय, समानता र मानव अधिकारसँग जोडिएको प्रश्न हो। राज्यले सही तथ्यांक संकलन गर्नुपर्छ पारदर्शी र न्यायोचित नीतिहरू बनाउनुपर्छ दीर्घकालीन आवास योजना लागू गर्नुपर्छ रोजगारी र शिक्षा अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ यदि राज्यले यी दायित्व पूरा गर्न सकेन भने, सुकुम्बासी समस्या केवल बढ्दै जानेछ।
५. समाधान: बल प्रयोग कि शान्ति?
यो प्रश्न संवेदनशील छ। बल प्रयोग गरेर बस्ती हटाउन सकिन्छ, तर समस्या हट्दैन—बरु झन् गहिरिन्छ। शान्तिपूर्ण र दिगो समाधानका लागि संवाद र सहकार्य आवश्यक छ पुनर्वास र वैकल्पिक बसोबास सुनिश्चित गर्नुपर्छ समुदायको सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ बलले घर भत्काउन सक्छ, तर विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन। शान्ति र सहकार्यले मात्र स्थायी समाधान दिन सक्छ।
६. निष्कर्ष
सुकुम्बासी समस्या केवल जमिनको विवाद होइन; यो मानवताको परीक्षा हो। जबसम्म हरेक नागरिकसँग सुरक्षित छाना हुँदैन, तबसम्म विकास अधुरो रहन्छ। हामीले सुकुम्बासीलाई “समस्या” भनेर होइन, “समाधानको साझेदार” भनेर हेर्नुपर्छ। उनीहरूको पीडा बुझेर, अधिकार सुनिश्चित गरेर, र सम्मानजनक जीवनको बाटो खोल्दा मात्र साँचो समृद्ध नेपाल निर्माण सम्भव हुन्छ। अन्ततः, सुकुम्बासीका आँखा भित्र एउटा प्रश्न लुकेको छ— “के यो देश मेरो पनि हो?” यो प्रश्नको उत्तर दिनु अब राज्य र समाज दुवैको जिम्मेवारी हो।